KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı), hava yollarının daralması ve akciğer dokusunun hasar görmesiyle nefes almanın giderek zorlaştığı, kalıcı bir akciğer hastalığıdır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada ölüm nedenleri arasında üçüncü sırada yer alır; 2023'te 3,4 milyon kişinin ölümüne yol açmıştır. Her yıl kasım ayının üçüncü çarşamba günü kutlanan Dünya KOAH Günü, bu yıl 18 Kasım'a denk geliyor. Hastalığın erken döneminde tanı konması, akciğer işlevlerindeki kaybı yavaşlatmak için önemli bir fırsat sunar.
KOAH neden gelişir?
KOAH'ın en önemli nedeni sigara kullanımıdır. Sigara dumanı hava yollarında sürekli bir iltihaplanmaya yol açar; zamanla bronşlar daralır, akciğerdeki hava keseciklerinin duvarları hasar görür. Bu hasar büyük ölçüde geri dönüşsüzdür.
Sigara içmeyen kişilerde de KOAH görülebilir. Diğer risk faktörleri şunlardır:
- Pasif içicilik
- Tezek, odun ya da kömürle ısınma ve yemek pişirme sırasında oluşan ev içi duman
- Maden, inşaat, tekstil ve tarım gibi işlerde toz, duman ve kimyasal maddelere uzun süre maruz kalma
- Dış ortam hava kirliliği
- Çocuklukta geçirilen ağır solunum yolu enfeksiyonları ve çocukluk çağı astımı
- Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı
- Alfa-1 antitripsin eksikliği gibi kalıtsal nedenler
KOAH belirtileri nelerdir?
KOAH yavaş ilerlediği için belirtiler çoğu zaman yaşlanmaya, kilo almaya ya da "sigara öksürüğüne" bağlanır. Bu nedenle pek çok kişi hekime ancak hastalık ilerlediğinde başvurur.
Sık görülen belirtiler şunlardır:
- Önce merdiven çıkarken ya da yokuşta, zamanla günlük işlerde ortaya çıkan nefes darlığı
- Özellikle sabahları belirginleşen, aylarca süren öksürük
- Balgam çıkarma
- Göğüste hışıltı ve sıkışma hissi
- Sık tekrarlayan bronşit ve göğüs enfeksiyonları
- Yorgunluk ve günlük aktivitelerde azalma
Belirtiler genellikle 40 yaşından sonra ortaya çıkar. Sigara içen ya da risk faktörlerinden birine maruz kalmış bir kişide bu belirtilerin varlığı, solunum fonksiyon testi yapılması için yeterli bir nedendir.
KOAH ile astım arasındaki fark
Her iki hastalıkta da nefes darlığı, öksürük ve hışıltı görülebilir. Ancak gidişatları ve tedavi yaklaşımları farklıdır:
Bazı kişilerde iki hastalık birlikte bulunabilir. Ayrımı, hastanın öyküsü ve solunum fonksiyon testleri birlikte değerlendirilerek göğüs hastalıkları uzmanı yapar.
KOAH tanısı nasıl konur?
KOAH tanısı spirometri ile konur. Spirometri, kişinin derin bir nefes aldıktan sonra cihaza olabildiğince hızlı ve güçlü üflemesiyle yapılan, ağrısız bir solunum fonksiyon testidir. Test, akciğerlerden ilk saniyede atılabilen hava miktarını ve toplam atılabilen hava hacmini ölçer.
Ölçüm, hava yollarını genişleten bir ilaç (bronkodilatör) solutulduktan sonra tekrarlanır. İlaç sonrasında da ilk saniyedeki hava hacminin toplam hacme oranı yüzde 70'in altında kalıyorsa, kalıcı hava akımı kısıtlanması vardır ve bu bulgu belirtilerle birlikte KOAH tanısını destekler. Spirometri sonuçları normal olan ancak öksürük, balgam gibi belirtileri bulunan kişiler ise KOAH tanısı almaz; bu kişilerin belirtiler açısından izlenmesi gerekir.
Tanı sırasında ve sonrasında akciğer grafisi ya da bilgisayarlı tomografi, kan oksijen düzeyinin ölçümü ve eşlik eden kalp hastalıklarının değerlendirilmesi de gerekebilir. Bu testler, KOAH'a benzer belirtilere yol açan diğer hastalıkları ayırt etmek ve tedaviyi planlamak için kullanılır. Değerlendirme için Göğüs Hastalıkları biriminden randevu alabilirsiniz.
KOAH tedavisi
KOAH tamamen iyileştirilemez; ancak tedaviyle belirtiler hafifletilebilir, atak sıklığı azaltılabilir ve hastalığın ilerleme hızı yavaşlatılabilir. Tedavi planı, belirtilerin şiddetine ve son bir yıldaki atak sayısına göre belirlenir.
- Sigarayı bırakmak: Hastalığın ilerleyişini yavaşlatan en etkili adımdır. Gerektiğinde ilaç desteği ve sigara bırakma polikliniklerinden yararlanılabilir.
- Bronkodilatör ilaçlar: Hava yollarını genişleterek nefes almayı kolaylaştırır. Tedavinin temelini, her gün düzenli kullanılan uzun etkili inhaler ilaçlar oluşturur.
- İnhaler kortikosteroidler: Sık atak geçiren ve kanda eozinofil sayısı yüksek olan hastalarda atak olasılığını azaltmak amacıyla bronkodilatörlere eklenebilir.
- Doğru inhaler kullanımı: İlacın akciğerlere ulaşması, cihazın doğru kullanılmasına bağlıdır. Teknik her kontrolde gözden geçirilmelidir.
- Pulmoner rehabilitasyon: Egzersiz, solunum teknikleri ve eğitimden oluşan bu program, nefes darlığını azaltmayı ve egzersiz kapasitesini artırmayı amaçlar. Programın içeriği Pulmoner Rehabilitasyon Nedir? yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.
- Aşılar: Grip, pnömokok ve COVID-19 aşıları, solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı atakların önlenmesine yardımcı olur. Hekim, kişinin yaşına ve durumuna göre RSV ve boğmaca aşılarını da önerebilir.
- Oksijen tedavisi: Kan oksijen düzeyi kalıcı olarak düşük olan hastalarda uzun süreli oksijen tedavisi uygulanır.
Hangi durumlarda hekime başvurulmalı?
KOAH'lı kişilerde belirtilerin birkaç gün içinde belirgin şekilde kötüleşmesine atak (alevlenme) denir. Ataklar çoğunlukla solunum yolu enfeksiyonları ve hava kirliliği ile tetiklenir.
Aşağıdaki belirtiler acil değerlendirme gerektirir:
- Dinlenirken bile geçmeyen, konuşmayı zorlaştıran ağır nefes darlığı
- Dudaklarda ya da tırnaklarda morarma
- Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli
- Göğüs ağrısı
- Kurtarıcı inhaler ilaca yanıt vermeyen nefes darlığı
Acil olmamakla birlikte şu durumlarda kısa süre içinde hekim kontrolü gerekir:
- Nefes darlığının her zamankinden fazla olması
- Balgam miktarının artması ya da renginin sarı-yeşile dönmesi
- Ateş
- Ayak bileklerinde yeni başlayan şişlik
- Kurtarıcı ilacın her zamankinden sık kullanılması
KOAH'ta tedavi kararı, spirometri sonucuna, belirtilerin şiddetine ve son bir yıldaki atak sayısına göre verilir. Bu nedenle tanı almış kişilerin düzenli kontrollerini aksatmaması, sigara kullananların ise belirti olmasa bile bırakma konusunda destek alması önemlidir.
Editör iletişim: info@egekenthastanesi.com