Bel Fıtığı Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Tedavi Seçenekleri

Bel ağrısı toplumda çok sık görülür ve her bel ağrısının nedeni bel fıtığı değildir. Bazen ağrı kas, eklem veya bağ dokularından kaynaklanırken, bazen omurlar arasındaki disklerden biri taşarak yakındaki sinir kökünü etkileyebilir. Bel fıtığı, günlük hayatta bu durumu tanımlamak için kullanılan yaygın ifadedir.

Bel fıtığı söz konusu olduğunda yalnızca MR görüntüsüne bakmak yeterli değildir. Ağrının nerede olduğu, bacağa yayılıp yayılmadığı, uyuşma veya güç kaybı bulunup bulunmadığı ve nörolojik muayenenin sonuçları birlikte değerlendirilir.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü MR'da bel fıtığı görülmesi tek başına ameliyat olunacağı anlamına gelmez. Birçok hastada belirtiler zaman içinde ve uygun ameliyatsız tedavilerle gerileyebilir.

Bel fıtığı nedir?

Omurların arasında, omurganın hareketini kolaylaştıran ve yükleri dağıtan disk adı verilen yastıkçıklar bulunur. Diskin dış kısmı daha dayanıklı bir yapıdan, iç kısmı ise daha yumuşak bir dokudan oluşur.

Bel bölgesindeki disklerden birinin dış yapısında oluşan zayıflık veya yırtılma sonucunda iç bölümün dışarı doğru taşması ve sinir köküne baskı yapması lomber disk hernisi, yani bel fıtığı olarak adlandırılır.

Burada önemli olan yalnızca diskin taşmış olması değildir. Taşan disk sinir kökünü etkilediğinde bacakta ağrı, uyuşma, karıncalanma ya da güç kaybı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Sinir kökünün bu şekilde etkilenmesine radikülopati adı verilir.

Bu nedenle aynı MR görüntüsüne sahip iki kişinin şikâyetleri aynı olmayabilir. Hatta bazı kişilerde herhangi bir belirti olmadığı hâlde görüntülemede disk çıkıntısı veya fıtıklaşma görülebilir.

Bel fıtığı neden olur?

Diskler yaş ilerledikçe su içeriğini ve esnekliğini kademeli olarak kaybedebilir. Bu değişiklikler diskleri zaman içinde daha hassas hâle getirebilir.

Bunun yanında bazı durumlar bel fıtığı gelişme riskini artırabilir. Tek başına herhangi birinin mutlaka bel fıtığına yol açtığını söylemek doğru değildir; çoğu zaman birden fazla faktör birlikte rol oynar.

Bunlar arasında:

• Yaşa bağlı disk değişiklikleri,
• Fazla kilo,
• Uzun süreli hareketsizlik,
• Tekrarlayan ağır kaldırma veya zorlayıcı fiziksel işler,
• Uygun olmayan kaldırma ve yüklenme alışkanlıkları,
• Uzun süre aynı pozisyonda kalma,
• Sigara kullanımı

sayılabilir.

Bu nedenle bel fıtığını yalnızca “ağır bir şey kaldırdım ve fıtık oldum” şeklinde tek bir olaya bağlamak doğru değildir. Disklerdeki değişiklikler zaman içinde gelişebilir ve farklı risk faktörlerinin etkisiyle belirginleşebilir.

Bel fıtığının belirtileri nelerdir?

Bel fıtığının belirtileri, diskin hangi sinir kökünü etkilediğine ve sinir üzerindeki baskının durumuna göre değişebilir. Bazı kişilerde yalnızca bel ağrısı görülürken, sinir kökü etkilendiğinde ağrı belden kalçaya ve bacağa doğru yayılabilir.

Özellikle şu belirtiler görülebilir:

• Belden bacağa yayılan ağrı,
• Kalça veya bacakta uyuşma,
• Karıncalanma veya yanma hissi,
• Bacakta ya da ayakta güçsüzlük,
• Belirli hareketlerle artan ağrı,
• Yürüme veya günlük aktivitelerde zorlanma.

Bacağa yayılan sinir kaynaklı ağrıya halk arasında sıklıkla siyatik denir. Ancak siyatik bir belirtiyi ifade eder ve her siyatik ağrının nedeni bel fıtığı değildir.

Özellikle kas gücünde azalma, sinir fonksiyonunun etkilenmiş olabileceğini göstermesi açısından önemlidir. Bu nedenle yalnızca ağrının şiddetine değil, beraberinde ortaya çıkan nörolojik bulgulara da dikkat edilmelidir.

Bel ağrısı ile bel fıtığı arasındaki fark nedir?

Bel ağrısı ile bel fıtığı aynı şey değildir. Bel ağrısının kas, eklem, bağ dokusu veya farklı omurga sorunları dahil olmak üzere birçok nedeni olabilir.

Bel fıtığında ise özellikle sinir kökünün etkilenmesine bağlı belirtiler ortaya çıkabilir.

Bu tablo kesin bir tanı yöntemi değildir. Bel fıtığı değerlendirmesinde hastanın öyküsü ve fizik muayenesi temel önem taşır.

Bel fıtığı nasıl teşhis edilir?

Tanı genellikle hastanın şikâyetlerinin ayrıntılı olarak değerlendirilmesi ve fiziksel, özellikle de nörolojik muayene ile başlar.

Doktor; ağrının nereden başlayıp nereye yayıldığını, uyuşma olup olmadığını, kas gücünü, refleksleri ve duyuyu değerlendirebilir. Gerektiğinde bacak ve bel hareketleriyle sinir köklerinin etkilenip etkilenmediği araştırılır.

Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR), bel fıtığını ve sinir kökleriyle ilişkisini değerlendirmede önemli bir görüntüleme yöntemidir. Ancak MR sonucunun hastanın şikâyetleri ve muayene bulgularıyla birlikte yorumlanması gerekir.

Çünkü görüntüleme yöntemlerinde görülen her disk çıkıntısı hastanın ağrısının nedeni olmayabilir.

Bu nedenle doğru yaklaşım:

Şikâyetler + nörolojik muayene + gerektiğinde MR

üçlüsünü birlikte değerlendirmektir.

MR'da bel fıtığı çıkması ameliyat gerektiği anlamına gelir mi?

Hayır.

Bu, bel fıtığı hakkında en sık yapılan yanlış yorumlardan biridir. MR görüntüsünde disk taşması görülmesi, tek başına cerrahi gerekliliği göstermez.

Bel fıtığının tedavisinde hastanın ağrısının şiddeti, günlük yaşam üzerindeki etkisi, nörolojik bulguları, güç kaybının olup olmadığı ve şikâyetlerin zaman içindeki seyri birlikte değerlendirilir.

Bazı bel fıtıkları zaman içinde küçülebilir ve belirtiler gerileyebilir. Bu nedenle ciddi nörolojik kayıp veya acil cerrahi gerektiren bir tablo bulunmadığında ameliyatsız tedavi çoğu hasta için başlangıç yaklaşımı olabilir.

Bel fıtığı ameliyatsız iyileşebilir mi?

Evet. Bel fıtığına bağlı belirtiler birçok hastada ameliyatsız tedavilerle gerileyebilir.

Tedavi planı kişiye göre değişmekle birlikte şu yaklaşımlar değerlendirilebilir:

• Günlük aktivitenin uygun şekilde düzenlenmesi,
• Ağrı kontrolüne yönelik ilaç tedavileri,
• Fizik tedavi ve rehabilitasyon,
• Uygun egzersiz programları,
• Gerekli hastalarda girişimsel ağrı tedavileri,
• Düzenli klinik takip.

Burada amaç yalnızca ağrıyı bastırmak değildir. Hastanın günlük hareket kapasitesini korumak, sinir fonksiyonlarını izlemek ve güvenli biçimde normal yaşama dönmesini sağlamak da tedavinin önemli parçalarıdır.

Uzun süre tamamen hareketsiz kalmak da her hasta için doğru yaklaşım değildir. Aktivite düzeyi, kişinin klinik durumuna göre düzenlenmelidir.

Bel fıtığı ameliyatı ne zaman gerekir?

Bel fıtığı ameliyatı her hastada gerekli değildir. Cerrahi karar, görüntüleme bulgularından çok hastanın klinik tablosu ve tedaviye verdiği yanıtla birlikte değerlendirilir.

Cerrahinin gündeme gelebileceği başlıca durumlar arasında:

1. İlerleyen veya belirgin kas gücü kaybı
2. Ciddi nörolojik bulgular
3. Acil değerlendirme gerektiren kauda equina bulguları
4. Uygun ameliyatsız tedaviye rağmen devam eden, günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyen sinir kaynaklı ağrı
5. Muayene bulguları ile görüntüleme sonuçlarının birbirini desteklediği uygun cerrahi tablolar

yer alabilir.

Ameliyatın amacı yalnızca MR görüntüsünü düzeltmek değildir. Sinir üzerindeki baskıyı ortadan kaldırarak hastanın şikâyetlerini ve fonksiyon kaybını iyileştirmek hedeflenir.

Bel fıtığında hangi ameliyatlar uygulanabilir?

Cerrahi yöntemin seçimi her hastada aynı değildir. Fıtığın bulunduğu seviye, sinir köküyle ilişkisi, anatomik özellikleri ve hastanın klinik durumu dikkate alınır.

Uygun hastalarda mikrodiskektomi veya bazı durumlarda endoskopik diskektomi gibi cerrahi yöntemler kullanılabilir.

Endoskopik yöntemlerde daha küçük bir giriş yolundan özel görüntüleme sistemleri kullanılarak fıtıklaşmış disk dokusuna ulaşılması amaçlanır. Ancak “en küçük kesi” veya “kapalı ameliyat” ifadesi tek başına hangi yöntemin hasta için en doğru seçenek olduğunu göstermez.

Cerrahi yöntem, hastanın anatomisine ve klinik gereksinimine göre seçilmelidir.

Bel fıtığında hangi belirtiler acildir?

Bel fıtığında çoğu ağrı acil bir durum anlamına gelmez. Ancak bazı nörolojik belirtiler hızlı değerlendirme gerektirir.

Özellikle şu bulguların ortaya çıkması önemlidir:

• İdrar yapmada yeni başlayan güçlük veya idrar kontrolünün bozulması,
• Dışkı kontrolünde yeni gelişen değişiklik,
• Makat ve genital bölge çevresinde uyuşma veya his kaybı,
• Hızla ilerleyen veya belirginleşen bacak güçsüzlüğü,
• Her iki bacakta belirgin nörolojik belirtiler.

Bu bulgular nadir ancak ciddi bir sinir basısı tablosu olan kauda equina sendromu ile ilişkili olabilir. Böyle bir durumda belirtilerin kendiliğinden geçmesini beklemek yerine acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Bel fıtığı tekrarlar mı?

Bel fıtığı tedavi edildikten sonra aynı bölgede veya başka bir seviyede yeniden disk problemi gelişebilir. Ancak bunun her hastada gerçekleşeceği söylenemez.

Tekrarlama riski; fıtığın özellikleri, uygulanan tedavi ve kişinin bireysel özellikleri gibi farklı faktörlerle ilişkilidir. Bu nedenle ameliyat sonrasında “kesin tekrarlar” veya “bir daha asla olmaz” şeklinde kesin ifadeler doğru değildir.

Tedavi sonrasında kişinin fiziksel kapasitesine uygun hareket alışkanlıklarını sürdürmesi ve uzun süreli hareketsizlikten kaçınması genel fiziksel işlevin korunmasına yardımcı olabilir. Egzersiz veya yaşam tarzı değişiklikleri ise kişiye özel planlanmalıdır.

Bel fıtığını değerlendirirken en önemli nokta, yalnızca görüntüde görülen disk çıkıntısına odaklanmamaktır. Hastanın ne hissettiği, nörolojik muayenenin ne gösterdiği ve görüntüleme bulgularının bunlarla ne kadar örtüştüğü birlikte değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım hem gereksiz tedavilerden kaçınmaya hem de gerçekten müdahale gerektiren durumların zamanında fark edilmesine yardımcı olur.

• Lumbar disc herniation: Epidemiology, clinical and radiologic diagnosis WFNS spine committee recommendations

 Editör iletişim: birsen.bozkurt@egekenthastanesi.com